BÀ CHÚA ONG

Đường Thanh Sơn vòng vèo uốn khúc,

Trên đỉnh đồi Tiên chúa giáng sinh.

Một bầu sơn thủy hữu tình

Quyền bà cai quản sơn tinh mọi loài

Nguồn Gốc Và Thần Tích Về Bà Chúa Ong

Theo truyền thuyết dân gian, vào thời xa xưa, khi đất trời hạn hán và người dân phải chịu cảnh đói khổ, tại làng Hạ có một cặp vợ chồng lâu năm không có con. Một ngày nọ, người vợ đi vào rừng và tình cờ thấy một vết chân lạ, bà đã thử đặt chân mình vào vết chân đó. Điều kỳ diệu đã xảy ra, khi trở về nhà, bà mang thai và sau đó sinh hạ một bé gái.

Đứa trẻ này không phải là đứa trẻ bình thường. Ngay từ khi chào đời, cô bé đã biết nói, biết đi và bày tỏ nguyện vọng muốn cứu giúp dân làng. Cô gái đã đi đến chân trời, bái tạ rồi hóa thân thành ong, bay lên núi Tản Viên để cứu dân làng thoát khỏi nạn hạn hán. Nhớ ơn cứu giúp của cô, người dân đã lập đền thờ và gọi là Đền Bà Chúa Ong.

Theo tài liệu của Ty Văn hóa Vĩnh Phú (tên gọi cũ của tỉnh Phú Thọ), Bà Chúa Ong là người có công lớn với dân làng trong việc khai hoang lập ấp, dạy dân cày cấy, nuôi trồng, cứu dân khỏi nạn hạn hán và thiên tai. Ngoài ra, bà còn được coi là vị tướng có công trong việc dẹp giặc. Sau khi bà mất, người dân đã lập đền thờ và tổ chức cúng bái hàng năm để tưởng nhớ công ơn của bà.

Tên gọi “Bà Chúa Ong” xuất phát từ việc theo sử sách ghi chép, nữ thần được thờ tại đền đã hóa thành con ong khi mất. Thêm vào đó, theo quan niệm của người Mường, đàn ong phải có chúa, và vì Bà là người đứng đầu dân Mường nơi đây nên được gọi là Bà Chúa Ong.

Lịch Sử Và Kiến Trúc Của Đền Bà Chúa Ong

Đền Bà Chúa Ong có lịch sử lâu đời, được xây dựng vào khoảng thế kỷ 19. Tuy nhiên, do thời gian và chiến tranh tàn phá, ngôi đền đã bị hư hỏng nặng nề. Theo lời kể của các cụ cao niên trong vùng, ngôi đền xưa kia được xây dựng với kiến trúc cổ kính, gồm 3 gian thờ dọc, được dựng bằng gỗ mít quý, mái lợp ngói âm dương và mặt tiền xây bằng gạch.

Năm 1952, trong chiến dịch Tây Bắc, ngôi đền cổ đã bị pháo bắn, bom thả và sập hoàn toàn. Đến năm 1958, người dân địa phương đã chung tay dựng lại ngôi đền bằng cây rừng, mái lợp lá cọ, gồm 2 gian, tuy không có hậu cung như trước nhưng vẫn giữ được nét tâm linh thiêng liêng.

Sau nhiều năm, với nguyện vọng của nhân dân, đến năm 2011, ngôi đền đã được phục hồi. Đặc biệt, vào năm 2017, Đền Bà Chúa Ong đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh, đánh dấu sự ghi nhận giá trị văn hóa, lịch sử quan trọng của ngôi đền.

Ý Nghĩa Văn Hóa Và Tín Ngưỡng

Đền Bà Chúa Ong không chỉ là nơi thờ phụng chính Bà Chúa Ong mà còn phối thờ nhiều vị thần khác như: Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ Vị Tôn Quan, Tứ Phủ Ông Hoàng, Ban Sơn Trang, Ban Trần Triều, Chúa Bà Năm Phương, Ngũ Hổ, và Ông Lốt (Thanh Xà, Bạch Xà). Điều này thể hiện sự đa dạng trong tín ngưỡng dân gian của người dân địa phương.

Đặc biệt, di tích Đền Bà Chúa Ong còn gắn liền với những giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của đồng bào dân tộc Mường tại Thanh Sơn. Ngôi đền là nơi lưu giữ và phát huy những phong tục, tập quán, lễ hội truyền thống của người Mường, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Từ Hà Nội lên Đền Bà Chúa Ong (179 ĐT316, phố Ba Mỏ, thị trấn Thanh Sơn, Phú Thọ) quãng đường khoảng 88 km.

Bản Văn Bà Chúa Ong

Dâng văn tiên chúa bản đền,

Anh linh trắc giáng bàn loan ngự về.

Ai lên tới Thanh Sơn Phú Thọ,

Hỏi thăm đền Tiên chúa nơi nao.

Hỏi ra Ba Mỏ đi vào

Đền thờ chúa ngự thấp cao trên sườn đồi.

Đường Thanh Sơn vòng vèo uốn khúc,

Trên đỉnh đồi Tiên chúa giáng sinh.

Một bầu sơn thủy hữu tình

Quyền bà cai quản sơn tinh mọi loài

Khuôn trăng rạng hoa cười ngọc thốt,

Nhấp nháy ngời nét mắt băng sao.

Phong tư nhất mực thanh cao,

Bao dung độ lượng thông minh tuyệt vời

Bầy chim non bên lầu ríu rít

Cảnh rừng già mờ mịt sương giăng

Chúa bà giá ngự xa gần

Là tiên giáng thế mở đường cứu dân.

Tuổi đương độ trăng tròn xuân tiết

Chẳng mơ màng tha thiết phụng loan.

Nhớ xưa có giặc ngoại xâm

Nữ trung anh kiệt dẹp quân bạo tàn

Danh thắng tích Thanh Sơn thiên cổ

Dẫu biến dời vẫn tỏ sử xanh

Thượng ngàn ghi dấu oai linh

Chữ tâm ẩn hiện phân minh tỏ tường

Trên ngôi cao bốn mùa mát mẻ

Dưới bản làng vượn hót oanh ca

Rong chơi ngàn quế ngàn đào

Khi ra Hang Lạng lúc vào Thác Mơ

Lúc chèo xuôi khi lại chèo ngược,

Chở lộc tài cho đệ tử con nhang.

Tay khơi bể bạc rừng vàng

Đem cho trăm họ giàu sang đời đời

Đức Chúa bà anh linh tối tú

Phép nhiệm màu tà quỷ sợ uy

Sơn tinh voi hổ phục quỳ

Man man cầm thú đều thì phục công

Phép thần thông tài tình biến hoá

Biết bao lần cứu giúp trần gian.

Chúa bà cứu nước độ dân

Bách gia trăm họ xa gần ơn sâu

Bể dâu biến đổi mặc dầu

Uy linh tiên chúa nơi đâu cũng thờ.